JAPAN Trung Quốc “khóa van” đất hiếm với Nhật: Đòn trả đũa vì Taiwan, căng thẳng châu Á leo thang

[Gibbs]

Trung Quốc vừa tung một nước cờ khiến Tokyo không thể xem thường: cấm xuất khẩu một loạt mặt hàng “lưỡng dụng” sang Nhật Bản – những thứ vừa phục vụ dân sự, vừa có thể chuyển hóa thành năng lực quân sự.

Theo thông báo ngày thứ Ba của Bộ Thương mại Trung Quốc, các hạn chế có hiệu lực ngay lập tức, và đi kèm cảnh báo: bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào vi phạm sẽ bị xử lý theo pháp luật.

Cấm “lưỡng dụng”: không nói rõ, nhưng ai cũng hiểu nhắm vào đâu

Điểm đáng chú ý: Bắc Kinh không nêu cụ thể từng mặt hàng bị chặn. Nhưng trong danh mục hàng lưỡng dụng do phía Trung Quốc công bố, các nhóm chịu tác động có thể bao gồm đất hiếm, điện tử tiên tiến, linh kiện hàng không – vũ trụ, drone, thậm chí cả công nghệ liên quan hạt nhân.

Chỉ cần một vài “vòi” bị vặn lại, chuỗi cung ứng của Nhật – vốn dựa vào độ chính xác và lịch giao hàng chặt chẽ – cũng có thể chao đảo.

Đất hiếm: thứ nhỏ bé, quyền lực khổng lồ

Đất hiếm không phải vàng, nhưng trong thế kỷ 21 nó có sức nặng như “huyết mạch” của công nghiệp hiện đại. Từ điện thoại, xe hơi, pin, nam châm vĩnh cửu, cho tới vũ khí tối tân – trong đó có các hệ thống gắn với máy bay chiến đấu như F-35 – đều cần tới đất hiếm ở những mắt xích quan trọng.

Vì vậy, chỉ một thông điệp “ngừng xuất” cũng đủ khiến thị trường lo ngại: Nhật Bản sẽ bị tác động đến đâu, nặng hay nhẹ, nhanh hay chậm – hiện vẫn là dấu hỏi, nhưng nỗi bất an thì đã xuất hiện.

Nguồn cơn: phát biểu về Taiwan và phản ứng dây chuyền

Động thái lần này diễn ra trong bối cảnh quan hệ Trung–Nhật xấu đi nhanh sau phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tại quốc hội hồi tháng 11, rằng một cuộc Trung Quốc tấn công Taiwan sẽ là tình huống “đe dọa sự sống còn của Nhật Bản”, có thể dẫn tới phản ứng quân sự từ Tokyo.

Bắc Kinh coi đó là phát biểu “sai lầm”, là can thiệp thô bạo vào công việc nội bộ, vi phạm nguyên tắc Một Trung Quốc, và tuyên bố các biện pháp mới nhằm “bảo vệ an ninh và lợi ích quốc gia”.

Trước đó, Trung Quốc đã triển khai loạt đòn gây sức ép: cắt giảm chuyến bay, cảnh báo công dân về du lịch/du học Nhật, và đình chỉ nhập khẩu hải sản từ Nhật.

Không phải lần đầu: bóng ma năm 2010 trở lại

Lịch sử cho thấy đây không phải “chiêu mới”. Năm 2010, Trung Quốc từng hạn chế đất hiếm với Nhật sau vụ căng thẳng ngoại giao liên quan việc Nhật bắt một thuyền trưởng tàu cá Trung Quốc gần quần đảo tranh chấp Senkaku (Trung Quốc gọi là Điếu Ngư).

Khi ấy, thế giới chứng kiến một sự thật lạnh lùng: ai nắm chuỗi cung ứng đất hiếm, người đó có một đòn bẩy chiến lược.

Nhật Bản đối mặt điều gì?

Nếu phạm vi hạn chế lần này rộng, Nhật có thể gặp ba sức ép cùng lúc:
Thứ nhất, rủi ro cho các ngành mũi nhọn như ô tô, điện tử, robot, công nghiệp quốc phòng.
Thứ hai, chi phí tăng vì phải tìm nguồn thay thế hoặc tái cấu trúc chuỗi cung ứng – việc không thể “một sớm một chiều”.
Thứ ba, áp lực chính trị: càng nhượng bộ càng bị xem là yếu, mà càng cứng rắn thì nguy cơ bị “siết” tiếp càng lớn.


Thông điệp lớn hơn: đất hiếm không còn là hàng hóa, mà là “vũ khí”

Trong thời kỳ cạnh tranh chiến lược, đất hiếm ngày càng giống một đòn răn đe hơn là một món hàng thuần túy. Trung Quốc từng dùng lợi thế này như “vũ khí” trong các cuộc đối đầu thương mại, và lần này, mục tiêu lại được đặt ngay trước mắt: buộc Tokyo rút lại hoặc làm mềm các phát biểu về Taiwan.

Câu hỏi còn lại không chỉ là Nhật sẽ phản ứng ra sao khi các nền kinh tế phụ thuộc vào chuỗi cung ứng đất hiếm sẽ chuẩn bị thế nào cho một kỷ nguyên mới – nơi nguyên liệu chiến lược có thể bị khóa van chỉ qua một thông cáo.